Marek Mikos

Kraków Culture

W tym czasie prawosławni pozdrawiają się słowami: „Chrystus zmartwychwstał”. Odpowiedź jest krótka: „Naprawdę zmartwychwstał”. Najważniejsze wydarzenie w tradycji chrześcijańskiej obecne jest w obyczajach i wydarzeniach kulturalnych Krakowa i Małopolski.
Uroczystości kościelne, ale także ludowe zabawy, festiwale, wystawy, publikacje i różnorodne nawiązania do tradycji wypełniają ten okres niezwykłymi . Jednak dla chrześcijan jest to przede wszystkim i wciąż przeżywanie tajemnicy męki i zmartwychwstania Jezusa.

 W oczekiwaniu na Wielkanoc

Na tradycyjnym polskim stole wielkanocnym muszą się znaleźć jajka na twardo, najlepiej w formie pisanek, kiełbasa i inne wędliny, żurek, dobre pieczywo, masło, chrzan, ćwikła, babka wielkanocna, mazurki, i w ogóle wszystko, czym chata i region bogate. Wiele z tych smakołyków, które zasilą przed Wielkanocą nasze spiżarnie, a przygotowanych według tradycyjnych przepisów, znajdziemy na Jarmarku św. Józefa na Małym Rynku (17–26 marca) i na Jarmarku Wielkanocnym na Rynku Głównym (30 marca – 10 kwietnia). Ich główną atrakcją są jednak wyroby sztuki ludowej związane z Wielkanocą: stroiki, koszyki, palmy, świeczki, obrusy, serwety, no i pisanki. Obu wydarzeniom towarzyszą koncerty, pokazy tradycyjnych obrzędów czy prezentacje regionalnego rękodzieła.
Warto przy okazji wspomnieć, że Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada niezwykłą kolekcję obejmującą blisko dziewięć tysięcy tradycyjnych pisanek z Polski, Białorusi, Bułgarii, Chorwacji, Czech, Rosji, Rumunii, Słowacji, Ukrainy i Węgier, a najstarsze okazy mają nawet po sto lat! Ponad 300 pisanek, a także tradycyjne palmy wielkanocne oraz wielkanocne zabawki, można na co dzień obejrzeć na stałej wystawie w dawnym kazimierskim ratuszu.
Wstępem do wydarzeń Wielkiego Tygodnia jest barwna Niedziela Palmowa. Właśnie wtedy w wielu miejscach odbywają się konkursy na najpiękniejszą i największą palmę. Najsłynniejszy w Polsce i znany także poza nią odbywa się na rynku w Lipnicy Murowanej. Współzawodniczyć można w kilku kategoriach, najważniejszą jest jednak wysokość palmy, pieczołowicie skonstruowanej z odpowiednio połączonych żywych i suszonych roślin. Rekord lipnickiego konkursu został ustanowiony cztery lata temu. Zwycięska palma mierzyła 37 metrów i 78 centymetrów, a jej autor to Andrzej Goryl, 25-letni dziś mieszkaniec Lipnicy Górnej
W najbliższych okolicach Krakowa w ten sam dzień jest kultywowana inna tradycja: Pucheroki. W Bibicach, Zielonkach, Trojanowicach i Tomaszowicach pucheroki, czyli chłopcy przebrani w kożuchy odwrócone futrem na wierzch, przepasani powrósłami i umorusani sadzą, kwestują po domach i wygłaszają żartobliwe rymowane „gadki”. Nawiązują tym do obyczaju kwest żaków krakowskich, który z końcem XVIII wieku przejęli młodzieńcy z podkrakowskich wsi.
Czas Wielkiego Tygodnia wiąże się w niektórych miejscach z tradycyjnymi, obchodzonymi niezwykle uroczyście misteriami Męki Pańskiej. Najsłynniejsze, ściągające rzesze pielgrzymów i turystów z Polski i zagranicy, odbywają się w formie procesji dróżkami kalwaryjskimi, czyli po rozległym pagórkowatym obszarze sanktuarium pasyjno-misyjnego w Kalwarii Zebrzydowskiej. Obchody Wielkiego Tygodnia inaugurowane są tu w Niedzielę Palmową inscenizacją wjazdu Chrystusa na osiołku do Jerozolimy, wieńczą je zaś uroczystości Wielkiego Piątku z Drogą Krzyżową, podczas której odgrywane są sceny męki Zbawiciela. 

Wokół świąt

Równie bogate w tradycje i żywe zwyczaje – znajdujące odbicie w wydarzeniach kulturalnych – są dni świąteczne. Po poświęconej strawie dla ducha i ciała Niedzieli Wielkanocnej przychodzi czas na śmigus-dyngus. Ten znany dobrze w całej Polsce zwyczaj związany z Poniedziałkiem Wielkanocnym wywodzi się jeszcze z obyczajów dawnych Słowian, którzy obficie polewali się nawzajem wodą na znak nadejścia wiosny. Krakowianie w ten dzień całymi rodzinami wybierają się natomiast na Emaus –  tradycyjny odpust przy kościele Najświętszego Salwatora i klasztorze ss. Norbertanek na Zwierzyńcu. Już w ubiegłym roku z inicjatywy Wydziału Kultury UMK powrócił tu klimat festynu sprzed stu lat, z ludowymi zabawkami i robionymi ręcznie słodyczami, a realizację wydarzenia powierzono Krakowskiemu Forum Kultury. A żeby nie dać się zaskoczyć śmigusowi-dyngusowi, na którymś ze straganów zaopatrzmy się w kolorową odpustową sikawkę!
Do najpopularniejszych dekoracji wielkanocnych sprzedawanych na odpuście należały drzewka emausowe – malowane pnie drzew z rzeźbionymi kolorowymi liśćmi i przyczepionymi na sprężynkach ptaszkami – niegdyś wytwarzane przez krakowskich cieśli i murarzy podczas zimowej przerwy w pracy zarobkowej. W nawiązaniu do tej tradycji Muzeum Krakowa urządza już po raz dziewiąty konkurs na najpiękniejsze drzewko emausowe (wystawa pokonkursowa w Pałacu Krzysztofory, 10 kwietnia – 14 maja).
Poniedziałek Wielkanocny był (i wciąż jest) tradycyjnym dniem świątecznych odwiedzin. Kto by jednak chciał, żeby odwiedziła go Siuda Baba? Ta usmolona i ubrana niechlujnie kobieta z koralami z ziemniaków do dziś chodzi od domu do domu w Wieliczce, a także w pobliskiej Lednicy Górnej (zwyczaj ten zachował się tylko w tych okolicach). Rola ta zawsze przypada młodym chłopakom, który smaruje sadzą mieszkańców odwiedzanych domostw, co uznawane jest za dobrą wróżbę na kolejny rok.  
Wtorek po Wielkanocy to w Krakowie dzień Rękawki na Wzgórzu Lasoty. Do obyczajów kultywowanych podczas tego święta, nawiązującego do pogańskiej tradycji poświęcania w tym miejscu pokarmów duchom, należało kiedyś rzucanie i toczenie jaj z kopca Krakusa. Z czasem Rękawka na wiele lat przekształciła się jednak w festyn z jarmarcznymi atrakcjami. W 2001 roku Centrum Kultury Podgórza postanowiło przypomnieć o dawnych pogańskich zwyczajach, i od tamtej pory – dzięki współpracy centrum z drużyną Wojów Nadwiślańskich KRAK – co roku pod kopcem Krakusa możemy przekonać się, jak wyglądało życie we wczesnośredniowiecznych osadach Słowian.
Wszystkie te barwne, sięgające często czasów przedchrześcijańskich, tradycje wielkanocne tworzą niezwykłą atmosferę radości ze zmartwychwstania, z odrodzenia się życia i nadejścia wiosny.